Новы год — першае свята ў каляндарным цыкле

Звычай адзначаць пачатак новага года ўпершыню з’явіўся ў Месапатаміі прыкладна 25 стагоддзяў таму. Сёння такая традыцыя існуе практычна ва ўсіх краінах свету. У розныя эпохі на тэрыторыі Беларусі мяняліся навагоднія абрады, рытуалы і персанажы.

Фото: pixabay.com

У продкаў сучасных беларусаў пачатак новага года быў звязаны з днём вясновага раўнадзенства. Асабліва жаданымі гасцямі ў кожнай сям’і ў гэты час былі валачобнікі. Яны абыходзілі ўсе сельскія двары, песняй звалі і праслаўлялі гаспадара, яго працу. Гаспадары шчыра дзякавалі валачобнікаў, дарылі ім абрадавыя падарункі — яйкі, сыр, каўбасы. Гэты абрад стаў знікаць з побыту нашых продкаў у сярэднявеччы, калі хрысціянская царква, якая актыўна змагалася з паганскімі традыцыямі, значна ўзмацніла свае пазіцыі. Адбыліся змены і ў календары — пачатак новага года быў перанесены з вясны на зіму. Прыкладна з X стагоддзя практычна ва ўсёй Еўропе паступова замацоўваецца традыцыя пачынаць новы гадавы круг ад свята Божага Нараджэння.

Доўгі час у розных рэгіёнах Беларусі Новы год святкавалі ў розны час. На тэрыторыі, якая ўваходзіла ў склад Вялікага Княства Літоўскага, сустракаць Новы год 1 студзеня пачалі з 1364 г. Ва ўсходняй частцы Беларусі з 1493 па 1700 Новы год пачынаўся па візантыйскай царкоўнай традыцыі –—1 верасня. І толькі 20 снежня 1700 г. выйшаў указ Пятра I аб святкаванні пачатку года 1 студзеня.
З пераносам пачатку каляндарнага года на зіму паступова сфармавалася зімовае навагодняе свята. Яго галоўнымі героямі сталі калядоўшчыкі. Яны, абрадзіўшыся ў маскарадныя касцюмы казы, мядзведзя і іншых жывёл, абыходзілі хаты і выконвалі калядныя песні.

Вячэра

Важнай часткай навагодняга свята была ўрачыстая абрадавая вячэра, якую кожная сям’я рыхтавала па прынцыпе «як Новы год сустрэнеш, такім ён і будзе». Таму ставілі на стол 12 розных страў, кожная з іх сімвалізавала тую ці іншую пару года. На свята падавалі каўбасы, катлеты і іншыя стравы са свініны або ялавічыны, масла, сыр, абавязкова бліны, салёную і марынаваную гародніну, кісялі або кампоты, рыбу, грыбы. Абавязковай абрадавай стравай была куцця, таму і вячэра называлася «куцця». Накрываючы шчодры навагодні стол, людзі верылі і спадзяваліся, што такі ж дастатак будзе ў сям’і на працягу ўсяго года.

Абрады і прыкметы

Падчас навагодніх святаў нашы продкі праводзілі розныя абрады, рытуалы і варажбу, з дапамогай якіх яны спадзяваліся забяспечыць у новым годзе мір і дастатак сабе і сваёй сям’і, зазірнуць у будучыню. Так, у некаторых рэгіёнах Беларусі раніцай Новага года праводзілі абрад засявання. Яго выконвалі дзеці, якія хадзілі з торбай, напоўненай зернем, па вёсцы, заходзілі ў хаты, віталі гаспадароў і імітавалі сяўбу — пасыпалі падлогу зернем жыта, аўса, ячменю. У падзяку за гэта маленькіх выканаўцаў адорвалі падарункамі.
Існаваў цікавы рытуал, які, як лічылася, садзейнічаў дабрабыту ў сям’і і ўзаемаразумення паміж яе членамі. За 15 хвілін да заканчэння старога года ўся сям’я садзілася за святочны стол, каб падзякаваць прайшоўшы год і разам з тым пакінуць у ім усе праблемы, беды, хваробы. Старэйшы ў сям’і браў невялікую гліняную пасудзіну, напалову напоўненую вадой, і ставіў яе на сярэдзіну стала. Усе прысутныя за сталом працягвалі левую руку і роўна хвіліну трымалі яе над гэтай пасудзінай. Пры гэтым кожны з прысутных у думках аддаваў вадзе хваробы, страты, зайздрасць, неўраджай — гэта значыць усё тое, што яго ў першую чаргу не задавальняла ў мінулым годзе. Прычым калі ў сям’і былі немаўляты, то дарослыя саджалі іх да сябе на калені, бралі іх руку і трымалі над вадой разам са сваёй. Роўна праз хвіліну той самы чалавек браў рытуальны посуд і выліваў ваду з усімі бедамі праз акно. Як толькі наступала поўнач, той жа посуд зноў напаўняўся вадой да самага краю і ставіўся на стол. Цяпер усе прысутныя працягвалі над ёй правую руку і пра сябе прамаўлялі пажаданні дабра, здароўя, поспехаў, удачы, сямейнага дабрабыту. Праз хвіліну рытуальную чашу пускалі па крузе па сонцы і кожны выпіваў сваю «долю пажаданняў».

У нашы дні многія вераць, што калі на Новы год, як толькі гадзіннік пачынаюць адбіваць поўнач, на лісце паперы запісаць самае запаветнае жаданне і паспець спаліць паперу з апошнім, дванаццатым ударам, то жаданне абавязкова збудзецца.
Магія першага дня, як любога пачатку, паслужыла асновай цэлага шэрагу прыкмет, правіл паводзін, якія адносяцца да Новага года. Перад навагоднімі святамі людзі імкнуліся вярнуць усе даўгі, так як былі ўпэўненыя, што калі гэтага не зрабіць, то ўвесь год прыйдзецца расплачвацца. Нашы продкі верылі, што калі ў Новы год з чалавекам што-небудзь здарыцца, то гэта ж будзе адбывацца з ім на працягу ўсяго года. Не дазвалялася ў першы дзень года выконваць якую-небудзь цяжкую працу, а то будзеш увесь год працаваць без адпачынку і без задавальнення ад зробленай працы. Гандляры на Новы год першаму пакупніку прадавалі тавар за невялікую цану, так як гэта гарантавала паспяховы гандаль на ўвесь год. У маладых дзяўчат існавала традыцыя некалькі разоў на дзень пераапранацца ва ўсё новае. Лічылі, што тады ўвесь год будуць абноўкі. Падчас першага навагодняга мыцця трэба было ў посуд пакласці медныя або залатыя грошы, каб на працягу ўсяго года быць моцным і прыгожым, а сярэбраныя грошы і рэчы — каб твар быў чыстым і светлым.

Ёлка

У другой палове XIX-пачатку XX стагоддзяў у Беларусі паступова распаўсюдзіўся звычай ставіць навагоднюю ёлку. Ён прыйшоў з Заходняй Еўропы, дзе з’явіўся даволі даўно. Самы стары дакумент, у якім згадваецца Калядная ёлка, знойдзены ў горадзе Селеста (правінцыя Эльзас, Францыя) і датуецца 1521 годам. Спачатку ёлку надзялялі асаблівай магічнай сілай, пакланяліся ёй. Упрыгожванне ёлкі было своеасаблівым абрадам ахвярапрынашэння, залагоджвання. Гэтым імкнуліся дагадзіць, задобрыць дрэва, яго жыццёвую сілу, якая б магла дапамагчы чалавеку, дабрабыту сям’і. У больш старажытныя часы ёлку ўпрыгожвалі са сэнсам: яблыкамі (сімвал грэхападзення) і аплаткамі (сімвал збаўлення). Затым з’явіліся папяровыя кветкі, гірлянды, пазалочаныя арэхі, ласункі. Шкляныя ж цацкі ўзніклі выпадкова. У год, калі не ўрадзіліся яблыкі і арэхі, майстры шкла Латарынгіі замянілі іх шклянымі. Новаўвядзенне мела вялікі поспех. Паступова рэлігійны сэнс абраду пачаў знікаць. Зялёная ўпрыгожаная ёлка стала сімвалізаваць жыццё, здароўе, шчасце і паступова ператварылася ў галоўны сімвал навагодняга свята. Хоць варта заўважыць, што ў Беларусі на мяжы XIX-XX стагоддзяў прыбраная ёлка з’яўлялася ў дамах багатых людзей. Сярод беларускіх сялян, рамеснікаў, рабочых гэты звычай прыжыўся значна пазней.

Персанажы

З часам адбыліся змены ў складзе навагодніх персанажаў. У XX стагоддзі ў Беларусі, як і ў большасці еўрапейскіх краін, галоўным героем навагодніх святаў стаў Дзед Мароз. Яго вобраз складваўся стагоддзямі, і кожны народ уносіў у яго нешта сваё. Продкамі Дзеда Мароза ў адных краінах лічаць гномаў, у іншых — сярэднявечных вандроўных жанглёраў.

У беларускай міфалогіі ёсць персанаж, які моцна паўплываў на ўяўленне беларусаў пра тое, як выглядае навагодні дзед. Гэта старажытнае бажаство Зюзя, які з›яўляецца ўвасабленнем зімовай сцюжы. Згодна з фальклорнымі сведчаннямі, беларусы ўяўлялі сабе Зюзю сівым тоўстым дзедам, нізкага росту з калматай барадой, босым, без шапкі, з жалезнай булавай. Верылі, што большую частку зімы Зюзя праводзіць у лесе, але час ад часу наведваецца ў вёскі, прыносячы туды моцны мароз. Раззлаваўшыся, Зюзя б’е булавой аб пень, тады пачынаюцца траскучыя маразы. На Каляды яму пакідалі частку куцці, каб не быў такім лютым. А часцей за ўсё гаспадар кідаў за акно першую лыжку кашы, прыгаворваючы: «Мароз, хадзі куццю есці».

Акрамя міфалагічных, сярод продкаў у Дзеда Мароза ёсць і цалкам рэальны чалавек. У IV стагоддзі ў візантыйскім горадзе Міра жыў архіепіскап Мікалай. Паводле падання, ён быў вельмі добры, не баяўся заступацца за пакрыўджаных, дапамагаў усім якія жывуць у нястачы. Пасля смерці Цудатворац Мікалай стаў адным з самых шанаваных хрысціянскіх святых. У Беларусі для народа Нікола быў другім пасля Бога заступнікам ад усіх бед і няшчасцяў. Дзень Свяціцеля і Цудатворца Мікалая, які святкуецца 19 снежня, адзін з самых шанаваных царкоўных святаў. У Міколін дзень перад ежай заўсёды чыталася асаблівая малітва Мікалаю-ўгодніку з просьбай аб дастатку ў доме, пра ўраджай будучага года, аб приплоде жывёлы, сямейным згодзе і свеце. З зімовага Міколы пачыналася падрыхтоўка да святочным вячорак, прыходзіла адчуванне маючага адбыцца свята. Магчыма, менавіта таму такія рысы Цудатворца Мікалая, як дабрыня, здольнасць адорваць па заслугах, паступова перайшлі да галоўнага навагодняга героя — Дзеду Марозу.

На працягу XX стагоддзя навагоднія абрады і традыцыі працягвалі мяняцца. Большасць з іх страціла свой магічны сэнс і ператварылася ў гульню, забаву. Разам з Дзедам Марозам у госці да дзяцей і дарослым стала прыходзіць Снягурка, а на вялікіх святах сталі з›яўляцца матушка зіма і іншыя зімовыя персанажы.

Если вы нашли опечатку, пожалуйста, сообщите нам. Выделите текст с ошибкой и нажмите Ctrl + Enter.

Сообщить об опечатке

Текст, который будет отправлен нашим редакторам: