Міжнародны дзень дабрачыннасці адзначаецца штогод 5 верасня пад эгідай ААН. Але задоўга да ўзнікнення гэтай даты жылі жанчыны, імёны якіх вядомы па-за межамі Беларусі.
Няпростае жыццё
2026 год у Рэспубліцы Беларусь аб’яўлены Годам беларускай жанчыны. У гісторыі нашай краіны нямала вядомых жаночых імён, і вобраз Ефрасінні Полацкай займае сярод іх асаблівае месца як сімвал духоўнай стойкасці, асветніцтва і міласэрнасці.
Будучая святая нарадзілася ў Полацку каля 1104 г. ў княжацкай сям’і і даводзілася ўнучкай вядомаму полацкаму князю Усяславу Чарадзею. У свеце яе звалі Прадслава, і з ранняга ўзросту яна дэманстравала здольнасці да вучобы і асаблівую цягу да кніжнай культуры. Калі надышоў час дынастычнага шлюбу, Прадслава адмовілася ад замужжа і выбрала шлях манаскага служэння. Юная князёўна таемна прыняла пострыг з імем Ефрасіння, што азначала канчатковы разрыў са свецкімі перспектывамі. Па благаславенні полацкага біскупа яна пасялілася пры Сафійскім саборы, дзе займалася перапіскай богаслужэбных кніг і дабрачыннасцю. Частку перапісаных кніг прадавалі заможным храмам і манастырам, а атрыманыя сродкі накіроўвалі на дапамогу тым, хто жыве ў нястачы; для бедных прыходаў кнігі ствараліся бясплатна.
Найбольш яскравым вынікам дзейнасці Ефрасінні стала заснаванне ў Полацку Спаса-Праабражэнскага жаночага манастыра. Прыстанак стаў буйным духоўным і адукацыйным цэнтрам Полацкага княства, дзе спалучаліся малітоўны ўклад і актыўная асветніцкая работа. На сродкі святой была пабудавана мураваная царква Святога Спаса — адзін з шэдэўраў полацкай архітэктурнай школы XII стагоддзя.
Апроч жаночага манастыра, Ефрасіння заснавала і мужчынскі Багародзіцкі манастыр непадалёку ад Полацка. З ім звязана асаблівая святыня — прывезены з Візантыі абраз Божай Маці, вядомы як Полацкая Адзігітрыя. Гэты абраз разглядаўся як апякунка Полацка і ў спалучэнні з Крыжом Ефрасінні фарміраваў духоўны цэнтр рэгіёну.
Пры ўдзеле Ефрасінні папаўнялася бібліятэка Сафійскага сабора, вялося полацкае летапісанне, развіваліся богаслужэбныя спевы. Крыніцы адзначаюць яе як адну з першых вядомых на нашых землях мецэнатак: на яе сродкі будаваліся храмы, ствараліся іконы і падтрымліваліся рамесныя майстэрні. Праз манастырскія школы і скрыпторыі яна садзейнічала распаўсюджванню пісьменнасці сярод духавенства і прыхаджан.
У сталыя гады Ефрасіння здзейсніла паломніцтва ў Святую Зямлю, імкнучыся пакланіцца галоўным хрысціянскім святыням і ўмацаваць духоўную сувязь сваіх мясцін з агульным хрысціянскім светам. Падарожжа аказалася для яе апошнім: па дарозе ці ўжо ў Іерусаліме яна цяжка захварэла і памерла каля 1173 г. Пасля смерці Ефрасінні была пахавана ў адным з манастыроў каля Іерусаліма, аднак пазней яе мошчы перанеслі ў Кіеў, а затым – у Полацак. Кананізавана Праваслаўнай Царквой у ліку прападобных і шануецца як нябесная заступніца Беларусі.
Вобраз Ефрасінні Полацкай успрымаецца ў Беларусі як сімвал духоўнай пераемнасці паміж сярэднявечнай полацкай традыцыяй і сучаснай дзяржавай. Крыж Ефрасінні Полацкай, нават у выглядзе копіі, застаецца адной з галоўных нацыянальных святыняў і важным знакам хрысціянскай ідэнтычнасці беларускага народа.
Шлях да ведаў
Сярод жанчын-дабрачынцаў павінна быць названа Марыя Пушчына (1812-1895), стваральніца Парыцкага жаночага духоўнага вучылішча ў Бабруйскім павеце.
У дзявоцтве Марыя Якаўлеўна насіла прозвішча Падкользіна і паходзіла з дваранскай сям’і, якая валодала маёнткамі ў Наўгародскай губерні. Пасля хатняга навучання яна паступіла ў пецярбургскі Жаночы патрыятычны інстытут. Ва ўстанове вялікая ўвага надавалася выхаванню сумленнасці, таварыства, стараннасці да вучобы і працавітасці. Сярод настаўнікаў – такія вядомыя людзі, як выкладчыкі гісторыі Н.В.Гогаль і пісьменства – П.А.Плятнёў (паэт, журналіст, сябар А.С.Пушкіна).
Праз некалькі гадоў пасля заканчэння пецярбургскага інстытута яна выйшла замуж за ўдавога афіцэра Міхаіла Пушчына (1800-1869). Яго старэйшы брат Іван быў у свой час адным з актыўных удзельнікаў паўстання дзекабрыстаў, Міхаіл не падтрымаў узброены мяцеж, але ўсё роўна трапіў пад судовы разбор (за тое, што «не данёс») і быў разжалаваны ў салдаты. Пасля на працягу пяці гадоў ён служыў на Каўказе, зноў даслужыўся да афіцэрскага чыну, быў паранены, выйшаў у адстаўку. У 1835 г. М.І.Пушчын уладкаваўся ў маёнтку Парычы ў Бабруйскім павеце, які належаў яго бацьку. У 1838 г. падчас свайго наведвання Вільні Пушчын пазнаёміўся з Падкользінымі і зрабіў прапанову Марыі Якаўлеўне, на што атрымаў яе згоду. Так у якасці жонкі ўладальніка Парычаў яна апынулася на беларускай зямлі.
У Пушчыных не было сваіх дзяцей, але яны не замкнуліся на гаспадарчых клопатах і забаўках, і ў той час, як Міхаіл Іванавіч займаўся матэрыяльным ладам маёнтка, Марыя Якаўлеўна аддалася навучанню і выхаванню дзяцей прыгонных сялян. На працягу амаль 20 гадоў яна займалася адукацыяй дзяўчынак у школе, пабудаванай мужам. Паступова ў яе розуме сфармавалася думка аб неабходнасці развіваць справу народнай адукацыі шляхам падрыхтоўкі народных настаўнікаў. Таму Пушчына вырашыла адкрыць у Парычах жаночую духоўную вучэльню. У праекта з’явілася высокая заступніца – імператрыца Марыя Аляксандраўна, якая распарадзілася штогод выдаваць на ўтрыманне вучылішча 1,3 тыс. руб. з уласных сродкаў. У памяць аб такой увазе ў Парычах быў закладзены храм у гонар св.Марыі Магдаліны, нябеснай заступніцы імператрыцы. Такім чынам, 8 верасня 1860 г. адбылося адкрыццё першай у Мінскай епархіі жаночага духоўнага вучылішча ў памяшканнях былой да гэтага сялянскай школы. У 1865 г. агульная колькасць вучаніц у вучылішчы ўжо дасягнула 90.
Пасля смерці мужа (у 1869 г.) Марыя Пушчына цалкам прысвяціла сябе любімаму захапленню. Яна паклапацілася аб рамонце і пашырэнні памяшканняў вучылішча, набыцці новых навучальных дапаможнікаў. Пасля шэрагу гадоў няспынных клопатаў заснавальніца прыняла рашэнне перадаць навучальную ўстанову з прыватных рук у духоўнае ведамства (у 1872 г.). Да гэтага часу вучылішча мела навучальны корпус, бальніцу, лазню, дапаможныя памяшканні і прысядзібны ўчастак. У 1876 г. Парыцкае жаночае духоўнае вучылішча было пераўтворана з трохкласнага ў шасцікласнае з пашырэннем праграмы навучання і прадастаўленнем выпускніцам звання хатніх настаўніц. З гэтага часу яно стала профільнай педагагічнай навучальнай установай, якая рыхтавала настаўнікаў не толькі для царкоўна-прыходскіх, але і народных школ іншых ведамстваў. Акрамя такіх агульнаадукацыйных прадметаў як Закон Божы, царкоўнаславянская мова, руская мова і літаратура, гісторыя, геаграфія і арыфметыка, у Парыцкім вучылішчы выкладаліся музыка, замежныя мовы і рукадзелле. Практычныя заняткі па педагогіцы праводзіліся ў пачатковых школах, уладкованых тут жа, у Парычах. Мара М.Я.Пушчынай споўнілася.
Марыя Якаўлеўна памерла ў 1895 г., аднак створанае па яе ініцыятыве духоўнае вучылішча працягнула сваю дзейнасць, выпусціўшы сотні кваліфікаваных педагогаў. Многае з таго, што было заве-
дзена ў Парыцкім жаночым вучылішчы, стала прыкладам для аналагічных жаночых вучылішчаў Віленскага, Мінскага і Віцебскага.
Гаспадыня Гомеля
Ірына Варанцова-Дашкава нарадзілася 1 жніўня 1835 г. ў багатай пецярбургскай сям’і, атрымала добрую хатнюю адукацыю, свабодна валодала некалькімі замежнымі мовамі.
Ёй не было 18-ці, калі яна выйшла замуж за 30-гадовага князя Фёдара Паскевіча, сына і спадчынніка вядомага палкаводца Івана Паскевіча графа Эрыванскага князя Варшаўскага. Шлюб гэты быў не па каханні, сучаснікі пісалі, што Ірына Іванаўна выходзіла замуж «па неабходнасці», а Фёдар Іванавіч ажаніўся «без захопленасці». Не было ў гэтым шлюбе і дзяцей. Але муж і жонка жылі ў згодзе ў катэджы на Брытанскай набярэжнай у Пецярбургу, але вельмі замкнёна, падтрымліваючы толькі некаторыя блізкія знаёмствы.
Яна малявала, незвычайна добра вышывала. Яе працы нярэдка аказваліся і на выставах. А вышыты Ірынай Іванаўнай «Выгляд сельскага возера» (шоўк па шоўку) і сёння ўпрыгожвае экспазіцыю музея Гомельскага палацава-паркавага ансамбля. Любоў да літаратуры і веданне моў прывялі яе да літаратурных перакладаў, грошы ад продажу якіх ішлі на дабрачыннасць (напрыклад, для параненых рускіх салдат).
У 1856 г. Фёдар Паскевіч атрымаў у спадчыну ад бацькі вялізныя зямельныя на-дзелы, маёнткі ў Польшчы, Літве і Беларусі, адразу апынуўшыся адным з найбуйнейшых землеўладальнікаў імперыі. Сярод іх – і гомельскае, асабліва любімае яго бацькам. Калісьці яно належала іншаму знакамітаму палкаводцу – Пятру Румянцаву-Задунайскаму. Палац быў пабудаваны, потым перароблены адным з сыноў Румянцава, нарэшце быў прададзены ў казну, адкуль яго і выкупіў за 800 тысяч Паскевіч-старэйшы.
Сярод пераўтварэнняў, якія Іван Паскевіч унёс у палацавы ансамбль, стала дзіўная 32-метровая вежа з гадзіннікам, асабістая прастора гаспадара дома. Калі гаспадаром стаў Фёдар Іванавіч, на гэтай вежы сталі паднімаць сцяг у гонар яго з жонкай прыезду ў Гомель. А прыязджаць яны сталі ўсё часцей. Спачатку на паўгода, каб вярнуцца на зімовы сезон у Пецярбург, але з 1880 г. сталі жыць у Гомелі. Тут ім было добра.
Фёдар Іванавіч распарадзіўся ўладкаваць парк, стварыў фамільны склеп, куды перанёс астанкі бацькі і іншых родных. Ён займаўся гаспадаркай – разам з палацам у яго ўласнасць перайшло паўгорада і дзесяткі маёнткаў і хутароў у акрузе, – і гаспадарка гэта ўтрымлівалася ў бездакорным парадку. Апроч іншага, рэгулярна праводзіліся вопісы ўсёй маёмасці – дзве з іх захаваліся. У іх фігуруюць «3214 прадметаў высокамастацкай працы», якія захоўваюцца ў палацы, у ліку якіх – карціны, мастацкае шкло і фарфор, дываны і габялены. Князь актыўна ўдзельнічаў і ў грамадскім жыцці – у прыватнасці, у распрацоўцы сялянскай рэформы 1861 года, быў ганаровым сусветным суддзёй, адкрыў у Добрушы папяровую фабрыку, дзе ўпершыню ў Расіі быў уведзены васьмігадзінны працоўны дзень. Жонка ж занялася дабрачыннасцю.
Будучы чалавекам добрым і чулым, Ірына Іванаўна не раз дапамагала людзям, якія жывуць у нястачы. Пачалося са штомесячных ахвяраванняў бясплатнаму жаночаму вучылішчу ў Спасавай слабадзе, затым яна адкрыла прытулак для дзяўчынак, заснавала Гомельскае таварыства дапаможніка навучэнцам, якое ўзначальвала шмат гадоў.
У 1880-х гадах Ірына Паскевіч пабудавала ў горадзе прытулак з начлежкай для бяздомных і чайнай, адкрыла прытулак для жанчын. У горадзе яна стварыла музычны салон для навучання дзяцей музыцы і спевам, штогод аплачвала навучанне 20-ці здольных дзяцей з маламаёмасных сем’яў. Многія з іх услед за пачатковай адукацыяй пры падтрымцы Ірыны Іванаўны заканчвалі гімназію, а затым і ўніверсітэт. Мужчынскую класічную гімназію ў Гомелі пабудавала таксама яна – сёння гэта адзін з будынкаў Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта транспарту. З гэтай гімназіі выйшлі знакаміты савецкі авіяканструктар Павел Сухі, мастак Георгій Ніскі, псіхолаг Леў Выгоцкі.
Стараннямі княгіні ў Гомелі пабудаваны прыёмны спакой, жаночая бальніца, радзільны дом, земская бальніца. Яна заснавала і клініку хвароб вачэй. Адным з вядучых лекараў у ёй стаў Аўраам Брук – хлопчык, якому Ірына Іванаўна дапамагла вывучыцца. Бальніца гэтая прапрацавала да пачатку Вялікай /Айчыннай вайны.
Апроч гэтага, яна шчодра дапамагала і тым людзям, якія звярталіся да яе. Многіх беспасажаніц Гомеля надзяліла пасагам. Усе навакольныя дзеткі збіраліся да княгіні на Каляды, дзе атрымлівалі пачастунак і падарункі. Нават гарадскі вадаправод і электрыфікацыя не абышліся без падтрымкі княгіні Паскевіч. Стаўленне да яе ў горадзе было адпаведнае. Яе не проста паважалі, а пачыталі.
У 1903 г. яна аўдавела і з таго часу апраналася амаль заўсёды ў чорнае, упрыгожваючыся хіба што беласнежнымі карункамі, якія любіла і збірала. І працягнула сваю дабрачынную дзейнасць.
У 1905 г. адкрыла адразу 4 народныя вучылішчы ў вёсках Прыбор, Заліп’е, Давыдаўка і Сцюдзеная Гута. Вылучыла сродкі на пабудову, на заробак настаўнікам, ацяпленне і асвятленне, навучальныя дапаможнікі і кнігі.
У гады Першай сусветнай адкрыла ва ўласным палацы шпіталь. Падтрымлівала інвалідаў вайны і сем’і загінуўшых, выплачваючы ім пенсіі са свайго фонду. А гомельскія газеты тых гадоў друкаваліся на паперы, якую бясплатна давала Добрушская папяровая фабрыка Паскевічаў.
У час Кастрычніцкай рэвалюцыі яна жыла ў Гомелі. Усведамляючы, што будзе далей, сама падрыхтавала вопіс усіх сваіх уладанняў новым уладам. Напэўна, гэта і выратавала яе ад рэпрэсій.
Апошнія гады свайго жыцця яна правяла ў сваёй былой гувернанткі, у лекара Брука, у свайго былога кухара. І памерла ад запалення лёгкіх у 1924 г., крыху не дажыўшы да свайго 90-годдзя. Яе пахавалі ў Петрапаўлаўскага сабора, пабудаванага яе мужам. Праз некалькі гадоў перапахавалі на Новікаўскіх могілках, але і там не прыйшлося знайсці спакой – могілкі перарабілі ў Студэнцкі сквер, і магіла княгіні знікла, як сотні іншых.
Ірыну Паскевіч у Гомелі і сёння ўшаноўваюць як аднаго з найважнейшых у гісторыі горада людзей. Адна з цэнтральных вуліц – тая, дзе працавала лякарня вачэй – носіць назву Ірынінскай.
